Lại viết tiếp: Nhân một bài viết về Ngải Vị Vị

Hay là để trả lời câu hỏi số 2: Làm thế nào để nhận định rằng một tác phẩm là nghệ thuật hay không nghệ thuật?

Cách đây ít lâu, nghệ sỹ Đào Anh Khánh đã tạo ra chút tin tức khi màn trình diễn của anh trên bãi đê sông Hồng bị người dân phản đối và xua đuổi. Tôi, công dân của một nước dân trí thấp, không có cơ may hiểu hết được cái đẹp trong nghệ thuật biểu diễn của anh. Tuy nhiên, tôi hoàn toàn không có ác cảm gì với anh Đào Anh Khánh. Tôi nghĩ chừng nào anh còn sức để cố gắng và không ảnh hưởng đến ai, thì anh diễn gì cứ diễn. Lần này anh dẫm lên ruộng nhà người ta, bị đuổi là một lẽ bình thường. Tuy nhiên, điều đáng nói là tôi thấy khi anh chẳng dẫm lên ruộng nhà ai, thì có không ít người vẫn bình luận về anh là: “Nghệ thuật gì cái trò ấy?”. Vậy thì thế nào mới là nghệ thuật?

ImageHandler.ashx

Đào Anh Khánh trong màn biểu diễn trên bãi sông Hồng.

Trong bài viết về Ngải Vị Vị mà tôi nhắc đến ở đây, tác giả có nói đến một chuyện là liệu các tác phẩm của ông Ngải có xứng đáng được coi là có giá trị nghệ thuật. Theo ý của tác giả thì ông Ngải không làm được gì đáng kể, các tác phẩm của ông đều rất vớ vẩn, chỉ có các công trình kiến trúc là khá khẩm. Tuy nhiên, kiến trúc có phải là nghệ thuật hay không?

Đây không phải lần đầu tiên tôi gặp phải câu hỏi kiểu ấy.
Khi tôi còn làm việc ở HB, đã nhiều lần tôi đọc các bài phỏng vấn, bài viết… về chuyện thời trang có phải là nghệ thuật hay không. Câu trả lời của bất cứ ai cũng lòng vòng rồi rơi vào ngõ cụt, vì hầu hết họ đều không thể định nghĩa thế nào là nghệ thuật. Tác phẩm nghệ thuật có thể là thứ người ta mặc lên người hay không?

Và nếu thời trang không thể là nghệ thuật vì chúng được sản phẩm được sản xuất hàng loạt (đi ngược lại với điểm chung của tác phẩm nghệ thuật là sự độc nhất) thì những trang phục couture có thể được coi là nghệ thuật hay không? Và bên cạnh đó, tác phẩm của Andy Warhol, thứ có thể in tành tạch ra, có phải là nghệ thuật hay không?

Tiếp tục, chẳng hạn ông Ngải và chuyện mấy cái bình thời Hán. Việc ông nhúng bình cổ vào sơn, đặt lên bàn cho mọi người đến ngắm, có phải là một sáng tạo nghệ thuật hay không? Và nếu coi đó tác phẩm nghệ thuật, thì liệu công trình kiến trúc của ông có thể cũng được coi là nghệ thuật (rõ ràng là trong trường hợp này, ông bỏ công sức ra nhiều hơn việc nhuộm mấy cái bình)?

Hay, quay trở lại với trường hợp Đào Anh Khánh, việc anh múa, cố gắng tái hiện lại khung cảnh lễ hội cũ giữa đường đi lối lại có phải là một hoạt động nghệ thuật hay không? Và dù người ta có thể cười vào những gì anh Đào Anh Khánh đang làm nhưng không cười vào một cái đầm cầu kỳ kiểu cách mà chẳng biết ai có thể mặc của Alexander McQueen, thì ở một mặt nào đó, cả hai điều này đều tương tự như nhau. Dù chúng ta đều có thể đoán được rằng mấy cái đầm không ai dám mặc của McQueen có thể được đưa vào bảo tàng, còn Đào Anh Khánh thì chưa ai rõ xã hội sau này sẽ nhìn nhận về anh ra sao, nhưng điều đó không phải là cơ sở để nói rằng McQueen là nghệ thuật còn Đào Anh Khánh thì không.

Tiếp tục so sánh Đào Anh Khánh với một hiện tượng khác. Gần đây, một số bạn sinh viên đã tổ chức một màn biểu diễn tập thể. Họ kéo ra đường, đeo mặt nạ, đứng bất động. Màn biểu diễn ngụ ý nhắc nhở về sự vô cảm của con người thời hiện đại. Nếu bạn so sánh thông điệp của các bạn sinh viên này và thông điệp của màn biểu diễn trên đê sông Hồng của Đào Anh Khánh (gợi nhắc lại không khí lễ hội ngày xưa), cái nào có thể được coi là nghệ thuật, hay cả hai đều là nghệ thuật?

mat-na4

Các em sinh viên đeo mặt nạ để nói lên bài học về sự vô cảm của con người hiện nay

Khi tôi nói đề cập đến câu hỏi này trong bài viết trước, bạn N.Q.Trang và Q.H.Lân đã đưa ra mấy câu trả lời. Ví dụ như đoạn sau: Để phân biệt một tác phẩm là nghệ thuật hay không nghệ thuật thì KHÔNG có một nguyên lý nào cả: người ta thường dựa vào trực giác và năng lực cảm thụ nghệ thuật của chính mình, năng lực đó được hình thành thông qua quá trình học hỏi và cảm thụ từ những tác phẩm kinh điển đã được thừa nhận rộng rãi (chính là cảm thụ theo kinh nghiệm).
Thế nhưng, trong câu trả lời của bạn Lân khiến tôi lại có một câu hỏi mới. Giả sử bây giờ bạn trai tôi vẽ cho tôi một bức chân dung. Bạn tôi không phải là hoạ sỹ chuyên nghiệp, nhưng trong giới hạn của mình, bạn đã hết sức cố gắng. Bức tranh của bạn làm tôi vô cùng xúc động. Và vì xúc cảm ấy, vì tình cảm của tôi luôn dành cho bạn, tôi thấy nó thật đẹp. Tôi đóng khung treo trong phòng, nơi trang trọng nhất. Điều ấy có khiến bức tranh ấy thành một tác phẩm nghệ thuật theo quan điểm chung được không?
Rõ ràng là không! Bởi vì nếu mọi tác phẩm như vậy đều là nghệ thuật thì không có cơ sở gì để chúng ta phân biệt các tác phẩm nghệ thuật ra khỏi những tác phẩm home-made khác.

Tiếp tục với một ví dụ khác, Yasuyoshi Sugiura, một nghệ sỹ điêu khắc gốm Nhật Bản nổi tiếng với các tác phẩm giống y như thật. Khi tôi post ảnh chụp tác phẩm bằng gốm của ông lên Facebook, một số bạn đã không thể nhận ra đó là tác phẩm nhân tạo chứ không phải một bông hoa có thật.
Vậy thì giả sử, thay vì làm mực giả, trứng giả, gạo giả đem bán, mấy người bên Trung Quốc tổ chức triển lãm “A Fake World” và cho treo, cho bày tất cả những sản phẩm đó lên, thì bạn có thấy chúng có gì khác so với nghệ sỹ Nhật Bản kia không?

1834_10200844089164471_632158321_n

Tác phẩm gốm của Yasuyoshi Sugiura

Những câu hỏi này có thể đặt ra cả ngày không dứt.
Và tuy tôi không thể trả lời, nhưng có một câu chuyện mà tôi có thể kể. (Tôi vừa đọc xong một cuốn sách mà tác giả dành rất nhiều trang viết để kể lại tác phẩm của người khác, nên tôi sẽ bắt chước).
Trong một cuốn sách của Giả Bình Ao, cuốn gì tạm thời không nhớ tên, có nhắc tới một bức tượng cung nữ nọ. Cô giúp việc nhà ấy hàng ngày vẫn lau dọn quanh bức tượng ấy, cô cảm thấy nó dường như cũng có tri giác. Có lần, cô còn có cảm giác nàng cung nữ được đúc bằng sứ kia nháy mắt với mình. Tóm lại, giữa họ, một cô giúp việc và một bức tượng cung nữ (một dạng giúp việc khác), có một sự đồng cảm nào đó. Sự đồng cảm ấy tạo nên cái hồn cho bức tượng, cho nó có những cảm xúc, và nó được thoát khỏi việc làm vật vô tri. Nghệ thuật, xét cho cùng, là tạo ra xúc cảm, thông điệp… từ những chất liệu thực chất không có xúc cảm hay thông điệp. Và nó sẽ gợi cho bạn liên tưởng tới những điều khác. Ví dụ, từ chuyện bức tượng của mỹ nữ:
Nghĩ mà xem, nếu không phải vì tình yêu, thì sao cậu bé Pinocchio có thể biến thành người?
Và nếu không phải vì ta yêu cậu bé mũi dài ấy, thì làm sao ta có thể nghĩ đến cậu luôn theo cách nghĩ về một cậu bé chứ không phải về một con rối gỗ?

Thế nhưng, chuyện cảm xúc và tình yêu không phải là chuyện tôi thực sự muốn nói đến, đoạn về cô giúp việc và bức tượng kia có chính xác hay không tôi cũng chẳng dám chắc nữa. Nhưng có một điều quan trọng là đoạn viết ấy của Giả Bình Ao (thứ mà tôi đã đọc cả chục năm trước) vẫn luôn ở lại trong tâm trí tôi và luôn khiến tôi nghĩ đến những điều tương tự, những câu chuyện tương tự, những thông điệp tương tự. Và mỗi lần tôi cảm thấy dường như mình đã tạo ra được một mối liên kết về tinh thần với một con người xa lạ, một món đồ vật, một cái cây, một viên sỏi… tôi lại nghĩ đến cô cung nữ bằng tượng kia.
Vậy thì trong quan niệm của tôi, việc phân biệt giữa một tác phẩm nghệ thuật và một thứ không phải là nghệ thuật chỉ là ở việc các tác phẩm nghệ thuật khiến tôi liên tưởng đến những thứ tương tự, những thứ tôi đã gặp, đang gặp và chưa gặp. Nó giúp tôi nhìn ra những điều không tương tự, những điều không liên quan đến nó. Nó kể cho tôi nghe câu chuyện về nó, và giúp tôi nghĩ ra những câu chuyện mà nó không hề biết đến.

Và tất nhiên, điều quan trọng nhất, một tác phẩm nghệ thuật là một thứ làm tôi ngỡ ngàng vì nhìn thấy nó. Biết rằng nó không phải là thứ  có thể dễ dàng nhặt lấy ở bất cứ  đâu. Như bức tượng con thỏ bằng thạch cao này chẳng hạn.

485910_10200458452763802_1446215265_n

Tác phẩm “Husk” của Beth Cavener Stichter.

Nếu một con mực giả ngoài chợ mà làm được điều ấy, làm tôi nghĩ đến những câu chuyện khác chứ không phải là một con mực thì nó cũng là tác phẩm nghệ thuật vậy.

Advertisements

One response to “Lại viết tiếp: Nhân một bài viết về Ngải Vị Vị

  1. Quách Hoàng Lân April 18, 2013 at 3:48 am

    Ôi, Mun! Có thể Mun chưa nhận ra, nhưng khẳng định của Mun: “Nếu một con mực giả ngoài chợ mà làm được điều ấy, làm tôi nghĩ đến những câu chuyện khác chứ không phải là một con mực thì nó cũng là tác phẩm nghệ thuật vậy”
    rất giống với câu nói sau đây của Oscar Wilde:
    “The creation of an art work is to create a context in which other people can think.” Tạm dịch:
    “Việc sáng tạo một tác phẩm nghệ thuật là tạo ra một khung cảnh mà trong đó người khác có suy tư.”

    Tôi trích ra đây một vài câu nói nữa của Wilde để Mun đọc cho vui:
    – A work of art is the unique result of a unique temperament.
    – Art is the most intense mode of individualism that the world has known.
    – It is through art, and through art only, that we can realise our perfection.
    – The moment you think you understand a great work of art, it’s dead for you.

    P/S: Không biết Mun đã đọc các tác phẩm của Wilde chưa? Nếu chưa thì nên đọc lắm!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: