Murakami – Người đi giữa hai thế giới

Được xem như biểu tượng không chính thức của Nhật Bản nhưng bản thân Haruki Murakami luôn tự thấy mình là một người lạc loài tại chính đất nước này. Trên bức tường văn phòng làm việc, ông treo chân dung của Raymond Carver, áp phích của Glenn Gould, bức vẽ các ban nhạc Jazz nổi tiếng. Ông là dịch giả của nhiều cuốn sách tiếng Anh kinh điển. Tác phẩm của ông nhắc nhiều tới Nat King Cole, Bob Dylan, những tác giả nhạc cổ điển châu Âu… mà vắng bóng những tên tuổi của văn hóa Nhật Bản. Ngay từ những ngày mới bắt đầu sự nghiệp sáng tác, Murakami đã liên tục khẳng định rằng mình không chịu ảnh hưởng bởi bất cứ tác giả Nhật nào, những người mà ông cho là “lời nguyền”. Thay vào đó, ông đề cập tới các tác phẩm văn học cổ điển châu Âu và các nhà văn Mỹ nổi bật trong thế kỷ 20: Raymond Chandler, Truman Capote, Kurt Vonnegut…

Không chỉ vậy, gần đây Murakami còn tiết lộ thêm: khi viết cuốn tiểu thuyết đầu tay, ông đã phải viết đoạn mở đầu bằng tiếng Anh, sau đó mới dịch lại thành tiếng Nhật. Bằng cách đó, ông tìm thấy tiếng nói của mình. Jay Rubin, người đã chuyển ngữ nhiều tác phẩm của Murakami chia sẻ rằng ngôn ngữ do ông viết ra như đã được dịch sang tiếng Anh sẵn rồi. Để lý giải cho điều này, có lẽ người đọc phải quay về từ khởi nguồn của một con người có tên là Haruki Murakami.

Ông sinh ra vào thời điểm hậu chiến tranh thế giới thứ hai (1949) tại Kyoto, khi quân đội Mỹ vẫn còn chiếm đóng tại đây. Khi miêu tả lại thời kỳ này, một nhà sử học đã viết “Thật khó để có thể tìm được giai đoạn giao thoa văn hóa nào căng thẳng, khó đoán, mơ hồ, phức tạp và kỳ thú đến thế.” Phải chăng đó chính là lý do con người Haruki Murakami đã trở thành hiện thân của những sự giao thoa kỳ lạ và ông dành trọn sự nghiệp sáng tác để diễn giải lại chúng?

Thời thơ ấu gắn bó với vùng ngoại ô Kobe, nơi bến cảng ồn ào với nhiều ngôn ngữ, đưa Haruki Murakami lạc vào thế giới của văn hóa Mỹ, đặc biệt là tiểu thuyết trinh thám và nhạc Jazz. Tới tuổi thanh niên, bất chấp ý muốn của cha mẹ, Murakami để tóc dài, nuôi râu ria xồm xoàm và cưới vợ. Tiếp đó, ông vay tiền mở ra một câu lạc bộ nhạc Jazz rồi dành 10 năm cho việc rửa ly chén, pha chế và nghe nhạc. Câu chuyện cuộc đời này, vừa đặc biệt, vừa quen thuộc như hầu hết những người Nhật khác trưởng thành trong thập kỷ 60, 70 – khi tinh thần tự do bùng nổ trên khắp thế giới.

Có lẽ việc lớn lên văn hóa phương Tây đã góp phần tạo nên trong Murakami nhu cầu được cô đơn như ông đã có lần bộc bạch: “Hầu hết những người trẻ đều muốn kiếm được việc trong một công ty lớn, trở thành một nhân viên. Tôi chỉ muốn được ở một mình.” Tuy nhiên, ông tự thấy rằng “Rất khó được một mình ở Nhật.” Hẳn đó là lý do khi đặt phương Tây và Nhật lên bàn cân tinh thần, ông đã nghiêng về cái đầu tiên.

Tuy nhiên, dù chọn lối sống Âu Mỹ hay Nhật Bản thì sau 10 năm gắn bó với một câu lạc bộ nhạc Jazz, ông đã đi tới khúc cuối của phần đời thầm lặng (hay có thể nói một cách khác là phần cuộc đời chỉ một mình).

Số phận đã chọn Murakami theo đúng như cách ông vẫn miêu tả cuộc đời các nhân vật. Một ngày nọ, ở độ tuổi 29, khi đang xem một trận bóng chày, Haruki Murakami đột nhiên quyết định mình sẽ viết văn. Ý nghĩ ấy rơi xuống lòng ông nhẹ nhàng mà dữ dội khi quả bóng được một cầu thủ đánh bay lên không trung. Lòng ham muốn chưa bao giờ nghiêm túc trước đây, giờ bỗng trở nên cháy bỏng trong ông. Ngay sau trận đấu, Murakami đi mua một cây bút, một tập giấy và trong vòng vài tháng tiếp theo, truyện vừa Hear the wind sing đã ra đời. Tác phẩm đầu tay mang lại cho Murakami một giải thưởng văn học dành cho tác giả trẻ, điều rõ ràng đã trở thành động lực để ông tiếp tục con đường sáng tác. Sau một số tác phẩm được khen ngợi, Rừng Nauy ra mắt và thổi bùng tên tuổi Haruki Murakami, biến ông thành thần tượng của hàng triệu người Nhật. Thành công này cuối cùng lại trở thành nguyên nhân khiến ông quyết định rời khỏi đất nước mình, đi du lịch qua khắp châu Âu và sống ở Mỹ suốt mười năm.

Tuy nhiên, mười năm ấy không biến ông thành người Mỹ. Sự gắn bó với dân tộc luôn là điều vượt quá sự hình dung trong mỗi người. Sau khi vụ đầu độc bằng khí sarin dưới ga tàu điện ngầm làm rung chuyển cả nước Nhật xảy ra, tinh thần trách nhiệm đã thôi thúc Murakami quay lại quê nhà để thực hiện cuốn sách phi hư cấu đầu tiên: Ngầm. Cho tới lúc này, ông đã kết luận rằng: “Tôi nghĩ mọi người không còn coi Mỹ như một hình mẫu nữa. Chúng ta chẳng có hình mẫu nào cả. Chúng ta phải tạo ra các hình mẫu mới thôi.” Nước Nhật vào lúc này cũng không còn nước Nhật trước đây, như ông tự nhận thấy. “Tôi sống ở Tokyo, một nơi thuộc thế giới đã văn minh hóa – như New York, Los Angeles, Luân Đôn hay Paris. Nếu bạn muốn tìm thấy một điều huyền ảo, một tình huống huyền ảo, bạn phải đi sâu vào chính bản thân mình.”

Phải chăng đó chính là câu trả lời của Haruki Murakami cho câu hỏi ông là ai? Ông thấy lạc loài giữa đất nước Nhật, nhưng không vì thế mà ông định nghĩa mình như một người phương Tây. Bởi sâu thẳm trong ông là thế giới của huyền ảo, nơi không còn sự phân chia văn hóa, chỉ còn lại trí tưởng tượng của một cá thể về thế giới để từ đó người Cừu, Quạ… được sinh ra. Và hơn tất cả, ông là một nhà văn đã sáng tạo ra được những tác phẩm khiến độc giả khắp thế giới yêu thích, bất kể họ là người Nhật, Á hay Âu.

Sau ba thập kỷ gắn bó với văn chương, Murakami dường như chưa từng nghỉ xả hơi. Có một lần ông đã tuyên bố ngừng sáng tác, và kết quả của lời tuyên bố là tác phẩm 1Q84 đã ra đời và tạo nên một cơn sốt khắp nước Nhật. Theo thời gian, các tác phẩm của ông ngày càng dày hơn, lấy của ông nhiều thời gian, công sức hơn, riêng cuốn sách mới nhất này đã khiến ông phải “tự cầm tù” suốt ba năm. Khi nhìn thấy bản tiếng Anh của 1Q84, ông đã phải thốt lên: “Dày quá. Trông như danh bạ điện thoại ấy” và nói thêm nếu biết cuốn sách sẽ dày chừng đó trang, có thể ông đã không viết nó ngay từ đầu.

Tác phẩm có vóc dáng đại thụ này được khởi đầu từ những hạt giống nhỏ. Theo lời Murakami, 1Q84 chỉ là sự mở rộng của một truyện ngắn vốn rất nổi tiếng của ông, On Seeing the 100% Perfect Girl On Beautiful April Morning. “Về cơ bản, chúng giống nhau. Một chàng trai gặp một cô gái. Họ rời xa và mong mỏi hướng về nhau. Đó là một câu chuyện đơn giản. Tôi chỉ viết dài ra mà thôi.”

Tuy vậy, có vẻ như đây chỉ là một cách nói khiêm tốn. Hàng thập kỷ qua, Haruki Murakami đã nhiều lần nói về chuyện sẵn sàng lao động cật lực để tạo ra được một sản phẩm để đời, tương tự như Anh Em Nhà Karamazov của Dostoevski, bộ tiểu thuyết ông đã đọc nhiều lần. Dường như 1Q84 đã được sáng tác để hoàn thành mục tiêu đó. Không chỉ đồ sộ về số trang, 1Q84 có lẽ còn là tác phẩm mang tham vọng ôm trọn cả nước Nhật vào trong nó, với bóng tối, bạo lực, những biến động xã hội, ám ảnh tính dục và những khám phá kỳ quặc về hiện thực. Thêm vào đó, cuốn sách, cũng như nhiều tác phẩm khác của Murakami, là câu truyện được kể ra từ ranh giới của sự thật và giấc mơ.

Thế nhưng tác giả của các tác phẩm thuộc về thế giới mơ lại là một người hiếm khi nhớ được giấc mộng của chính mình. Mỗi sáng ông thức dậy và chẳng còn gì ở lại trong tâm trí. Giấc mơ duy nhất là mà ông nhớ được mấy năm gần đây là một cơn ác mộng được đặt tên là “thức ăn kỳ quặc”: thịt rắn tẩm bột, bánh sâu… Trong giấc mơ, dù không hề muốn ăn chúng một chút nào, nhưng một nỗi thôi thúc lạ lùng nào đó buộc ông phải ăn. Và ông kịp tỉnh giấc trước khi bắt đầu ăn những món đáng sợ đó. Một giấc mơ nghe có vẻ “kỳ quặc” tương tự các tác phẩm của ông.

Dẫu vậy, bất chấp sự kỳ quặc, thế giới tưởng tượng của Haruki Murakami đã tìm được cách len lỏi vào đời sống thực của người Nhật Bản. Người ta đã xuất bản những cuốn sách nấu ăn giới thiệu các món xuất hiện trong các tiểu thuyết ông viết. Bản nhạc không mấy nổi tiếng có tên “Sinfonietta” của nhà soạn nhạc Leoš Janáček, sau khi được Murakami đưa vào 1Q84 đã trở nên phổ biến khắp nước Nhật. Chưa kể, một công ty Hàn Quốc còn tổ chức chuyến du lịch “Kafka Bên Bờ Biển” tới miền Tây nước Nhật và người dịch 1Q84 sang tiếng Ba Lan còn biên soạn một cuốn cẩm nang du lịch lấy tên tác phẩm này. Mặt khác, khi Murakami tưởng rằng ông đã “bịa” ra một khách sạn, một nhà hàng, một cái tên, thì độc giả viết thư nói với ông rằng thực ra chúng có thực. Dường như đó là cách các tác phẩm của Haruki Murakami được ra đời: hư cấu trở thành hiện thực, hiện thực trở thành hư cấu. Ông luôn luôn kéo độc giả qua lại giữa hai thế giới, và họ hạnh phúc với điều ấy.

Khi được hỏi về sự khác biệt của 1Q84 với cuốn sách 1984 của George Orwell (thực ra, số 9 trong tiếng Nhật được phát âm như chữ Q trong tiếng Anh), Murakami đáp rằng: “1984 của George Orwell là cuốn tiểu thuyết cận tương lai, còn của tôi là cuốn tiểu thuyết cận quá khứ. Chúng tôi nhìn về cùng một năm theo hai hướng đối lập.” Ngoài ra, ông nói thêm, “George Orwell một nửa là nhà báo, một nửa là nhà văn. Tôi là nhà văn 100%… Tôi không thích viết ra những thông điệp. Tôi coi bản thân là một con người chính trị, nhưng tôi không phát biểu những thông điệp chính trị của mình với ai cả.”

Thế nhưng, mùa hè vừa rồi, tại một buổi trao giải tại Barcelona, ông đã công khai lên tiếng chỉ trích nền công nghiệp hạt nhân của Nhật. Ông coi vấn đề tại Fukushima Daiichi là thảm họa hạt nhân lớn thứ hai trong lịch sử đất nước. Phát biểu của ông đã được phần lớn người dân Nhật tán thành. “Sau năm 1945, chúng tôi đã lao động chăm chỉ và trở nên giàu có. Nhưng giờ đây không còn như thế nữa. Chúng tôi phải thay đổi quan niệm về giá trị. Chúng tôi phải nghĩ tới chuyện làm thế nào để trở nên hạnh phúc. Tôi nghĩ đây là lúc chúng tôi phải trở nên lý tưởng hóa lần nữa.”

Tuy phát biểu hăng say như vậy, ông vẫn tự cho rằng phần trách nhiệm công dân chỉ chiếm 1% trong mình. Phần còn lại là của văn chương và sáng tạo. Ông muốn thay đổi và hướng tới ra những cái mới, “Ở Nhật người ta ưa phong cách hiện thực. Họ thích các câu trả lời và kết luận. Tôi chẳng có gì như thế. Tôi muốn mọi thứ mở rộng cho mọi khả năng. Tôi nghĩ độc giả của mình hiểu được cách viết mở ấy.” Thêm vào đó, dù đã nhiều năm chọn cách sống ẩn dật và tránh xa truyền thông và đám đông, ông vẫn ý thức rõ những gì mình đã làm được với tư cách một người sáng tạo. “Tôi không muốn làm nhà văn., nhưng tôi đã thành như thế rồi. Và giờ tôi có nhiều độc giả, ở nhiều đất nước. Tôi nghĩ đó là một điều kỳ diệu. Tôi tự hào, hạnh phúc và có lẽ là lạ lùng khi nói thế này, tôi trân trọng điều đó.”

Giờ đây, nhà văn nổi tiếng nhất nước Nhật vẫn sống một cuộc đời bình lặng tại căn nhà hai tầng bên bờ biển. Ông khẳng định rằng khi không viết lách, ông chỉ là một người bình thường. Khả năng sáng tạo là một “hộp đen” mà ông không thể dùng ý thức mở ra được. Ông vẫn chạy bộ hàng ngày và không hết ngạc nhiên khi có ai muốn bắt tay ông trên đường. Và một lần nọ, khi người khách từ nước Mỹ tới thăm nhà ông kinh ngạc nói rằng có một con bướm to lớn lạ lùng mà anh chưa từng thấy đã bay vào khu vườn, Murakami chỉ bình thản đáp. “Ở Nhật có nhiều bướm lắm. Nhìn thấy một con bướm thì chẳng có gì lạ cả.” Phải chăng đó là cách nhìn cuộc sống của Murakami, khi ông luôn bước trên khoảng giao của những điều đối lập, nơi sự quen thuộc và lạ lùng, Á và Âu, hiện thực và siêu thực… đã không còn phân biệt?

(Bài đã đăng trên TTVH & Đàn Ông – Nếu đăng lại ở nơi khác, mong bạn ghi rõ xuất xứ).

Đính chính: Do sơ suất, mình đã viết bản nhạc “Sinfonietta” thành của Seiji Ozawa, hiện đã sửa lại cho đúng. Cảm ơn anh Nhị Linh đã nhắc nhở.

Advertisements

5 responses to “Murakami – Người đi giữa hai thế giới

  1. Nhị Linh December 4, 2011 at 9:49 am

    èo, tại sao “Sinfonietta” lại của Seiji Ozawa? Ozawa chỉ làm nhạc trưởng biểu diễn bản này của Janacek thôi chứ

    Liked by 1 person

  2. Moonie Mun December 4, 2011 at 11:09 am

    Khi viết bài này thì chưa đọc sách nên cứ để nguyên theo source từ NY Times. Thôi để em sửa lại ở đây và chú thích vậy.

    Like

  3. Pingback: 1Q84 và chuyện trong ngày « MoonieMun

  4. Lyse October 3, 2012 at 2:53 pm

    ^^ hì, hồi đầu mới đọc Rừng Nauy có 1 cảm giác ngờ ngợ… k bik rằng tại phong cách dịch giả của cuốn sách đó hay là thế nào mà nó khớp với giọng văn English đến lạ. Nhưng cho đến lúc mình đọc đến đoạn mà nhà văn miêu tả về 1 dãy núi hay rừng cây j j đó (k nhớ rõ) thì giật mình, đoạn văn đó mang hơi hướng của Nhật, đoạn văn kết thúc, mình cũng sực tỉnh. Hồi đó cho rằng những cảm giác đó mơ hồ, chắc cũng chả có căn cứ j cả. Đến bâyh vẫn khá ngại đọc lại các tác phẩm của tác giả này vì… có quá nhiều thứ mình khó hiểu hay là bản thân k chịu thừa nhận.

    Like

  5. Pingback: Murakami – Người đi giữa hai thế giới « Trác Chém Gió

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: