Thực ra cái entry này đã bắt đầu được viết từ hôm tôi đọc được bài viết về chuyện người ta trói hai người ăn trộm chó để sỉ nhục, cảnh báo cho những kẻ khác. Hàng trăm comment xuất hiện trong cái link ấy, kẻ ủng hộ việc đập cho bọn trộm chó một trận, người thương cảm, người thì bảo bao nhiêu đứa bị đánh, bị thiêu chết kia, bị bêu riếu thế còn là may. Khi có những người nói rằng trộm chó cũng là người, cùng cực mới làm việc ấy, sẽ có những người khác kể ra chuyện đã có những tên trộm chó cầm mã tấu, nếu ai ra cứu chó thì sẽ bị doạ chém, đánh.
Nếu bạn hỏi tôi, rõ ràng tôi sẽ biểu quyết cho việc tha thứ. Nếu đất nước này bớt ăn thịt chó lại, thì việc chó bị ăn trộm cũng sẽ bớt hơn. Tất nhiên, không phải con chó nào bị bắt cũng bị làm thịt. Một phần trong số chúng sẽ được bán lại. Đó là những con chó thuộc giống quý. Kỳ lạ chưa, khi con người cố gắng tôn vinh sự bình đẳng, thì họ vẫn vô thức biết rằng có một số con chó quý hơn các con khác.
Tôi cũng từng nuôi chó, nhà tôi cũng từng bị mất trộm chó, nhưng tôi không thể vì thế mà đồng tình với việc đánh chết những người đi ăn trộm chó.
Thế nhưng, trộm chó là chuyện tôi sẽ còn nghĩ về dài dài, không chỉ dừng lại ở đó. Cuộc tranh luận quanh chuyện có nên bêu riếu hay đánh chết người trộm chó hay không, thực ra khiến tôi nghĩ tới một chuyện khác, chuyện về đám đông.
Cách đây chừng năm bảy năm, ở quê nhà của tôi xảy ra một chuyện. Một nhóm học sinh cấp 3 tụ tập lại đánh một học sinh khác. Nhóm đó cầm đầu bởi mấy đứa trẻ mới lớn, con em của những gia đình sống bằng nghề trộm cướp, đánh người. Thế nhưng tình cờ thay là một thành viên trong nhóm ấy lại là con của một gia đình hiền lành sống gần nhà tôi. Trong trí nhớ của tôi, em là một cậu bé xinh trai và ngoan ngoãn. Dù vậy, vụ bắt nạt, đánh bạn đã diễn ra. Nạn nhân bị bị đá trúng chỗ hiểm và chết. Người thực hiện cú đá cuối cùng ấy lại là cậu bé mà tôi quen. Đó là một câu chuyện giống như trong những bộ phim tuổi teen của Mỹ mà người ta vẫn xem. Cuối cùng thì cậu bé phải đi tù, dù không bị kết tội quá nặng vì cậu không tham gia vụ ẩu đả từ đầu. Những đứa trẻ khác, kẻ thực sự gây ra vụ việc, hoàn toàn không bị hề hấn gì, có thể là bị đuổi học, nhưng có lẽ bản thân chúng cũng chẳng muốn học nữa.
Trong một vụ tấn công của đám đông nhằm vào một cá thể, bao giờ cũng có người gây ra đòn chí tử, nhưng tất nhiên, ai cũng biết anh ta không phải kẻ duy nhất chịu trách nhiệm. Trách nhiệm thuộc về đám đông kia, mà một khi đã thuộc về đám đông tức là nó không thuộc về ai cả. Không ai bắt giam cả cái làng đã thiêu người ăn trộm chó.
Các bạn chắc cũng đã nghe quá nhiều về tâm lý bầy đàn, và bạn cũng thường phản đối nó, coi đó là hành động của những kẻ ngu xuẩn. Nhưng phải nói thật, để sống không bầy đàn, bạn cần phải có một lòng dũng cảm lớn. Để nhận thức ra việc mình cũng có trách nhiệm khi đám đông gây ra chuyện cũng cần lòng dũng cảm lớn. Đó là điều tôi luôn suy nghĩ trong suốt năm 2012.
Tất cả những điều ấy lại quay về với tôi vào hôm nay, khi tôi đọc bài viết trên blog của Nhị Linh hay dịch giả Cao Việt Dũng. Dù thú thật là tôi không phải người hâm mộ các bản dịch của anh CVD vì với tôi chúng khá Tây và hơi khô khan, nhưng blog của anh vẫn khiến tôi rầu lòng. Tôi sẽ không bàn gì đến những chuyện riêng tư mà NL kể ra trên blog của mình vì tôi tiệt chả biết gì cả. Tôi chỉ nhân cớ ấy mà nói về việc dịch của chính mình mà thôi.
Đã từ lâu, khi bắt đầu dịch cuốn sách thiếu nhi đầu tiên, tôi đã nói với bản thân rằng hãy ngoảnh mặt khỏi những thị phi. Tôi cũng thuộc loại người dịch còn lâu (nếu không nói là không bao giờ) trở thành một tên tuổi lớn. Có lẽ không ít người dịch sách cũng như vậy, chỉ luôn coi việc đó là một phần của đời mình, cái phần làm cho đời họ đầy đủ. Cá nhân tôi chỉ dịch sách dễ, chủ yếu là sách thiếu nhi, tôi không muốn việc dịch làm tôi lao tâm khổ tứ, cũng không muốn xa rời khỏi thế giới của trẻ em. Cho đến nay, tôi vẫn được nhiều người biết đến qua cái blog này hơn là việc dịch sách. Nói đến bút danh của tôi, đa số các dịch giả khác đều chưa nghe bao giờ. Và nói thật, chuyện đó làm tôi vui hơn là buồn. Tôi vừa là người trong cuộc, vừa là người ngoài cuộc theo cách ấy.
Và cũng chính vì thế, tôi không bao giờ lên tiếng chê bai các dịch giả khác. Bởi vì là người trong cuộc, tôi biết rõ áp lực cơm áo gạo tiền mà họ phải đối mặt. Chuyện đồng lương của người dịch sách rất ít ỏi là điều ai cũng biết. Một cuốn sách tôi dịch mấy tháng, tiền công chưa bằng nửa tháng lương tôi đi làm. Cuốn sách thiếu nhi tôi dịch mất 2 tháng, chỉ bằng tiền một bộ phim tôi dịch trong ba ngày.
Là người ngoài cuộc, tôi có thể nói là một khi đã thấy nghèo, thấy làm không nổi, thì có quyền bỏ đi làm nghề khác cơ mà. Than thở gì lắm thế? Nhưng vẫn có những người chọn ở lại. Và tôi trân trọng họ vì điều đó. Cũng như tôi trân trọng những người bám lại với đất vườn trong khi họ có thể chọn lên thành phố làm những công việc có thể ko vinh quang nhưng vẫn nhàn hạ, nhiều tiền hơn.
Tuy vậy, tôi không phản đối việc phê bình các bản dịch. Bản thân tôi không ít lần tranh luận với người khác để bảo vệ cho giá trị của những người làm phê bình. Nếu ai đó từng nói độc giả phải biết ơn dịch giả, thì cũng nên nói thêm là độc giả cần biết ơn nốt người phê bình nữa. Và tất nhiên, người đáng được biết ơn nhất vẫn là độc giả.
Đã cố giữ cho mình sự trung dung ba phải ấy, nhưng gần đây tôi vẫn thấy mình lon ton chạy theo hóng hớt các cuộc tranh cãi về các bản dịch. Và tôi thấy rầu. Tôi thấy rầu trước sự hăng say của các cá nhân hợp thành một đám đông kỳ lạ. Và như tôi đã từng viết một lần, tôi cảm thấy rất lạ lùng khi người ta lại lôi chuyện đời tư cá nhân ra để rủa xả khi bàn về chuyện dịch. Không có cuộc đời của ai trọn vẹn (và như thế nào là trọn vẹn?). Tôi nhìn vào những cuộc tranh cãi và nhận thấy trong đó đầy ác ý. Những ác ý ấy làm tôi cảm thấy mình không nên tiếp tục quan tâm đến nữa.
Nhưng, rồi tôi lại quan tâm.
Bởi vì dù ít dù nhiều, tôi vẫn ở trong thế giới ấy. Tôi rất phẫn nộ khi đọc những lời của kẻ khác nói về chuyện học tập của cụ Dương Tường, coi cụ là đứa võ vẽ mấy từ ngoại ngữ chỉ lo đi lòe thiên hạ. Tôi cũng kinh ngạc khi thấy những người có ăn có học, thậm chí có thể còn là giáo sư này nọ, đi bình luận về chuyện Cao Việt Dũng có bằng cấp thật hay chỉ ăn tục nói phét với thái độ miệt thị. Bạn có quyền phê phán một bản dịch, nhưng đặt hằn học cá nhân vào đó và tấn công vào cá nhân người dịch là một điều không thể chấp nhận được. Có một loạt dịch giả mà tôi thấy tên là không buồn cầm sách họ dịch lên đọc, nhưng điều ấy không có nghĩa họ là những kẻ đáng bị tôi xỉ vả, bới móc.
Xét về mặt tuổi tác, tôi là trẻ con với những người phê bình đó. Xét về mặt học vấn, tôi chỉ là một đứa dốt nát. Xét về mặt địa vị xã hội, tôi là người không rõ nằm ở xó nào so với họ. Tuy nhiên, tất cả những điều ấy, tuổi tác, học vấn, địa vị xã hội, không giúp cho người ta có một cách ứng xử khác đi với đồng nghiệp. Điều ấy có đáng buồn hay không? Những người trẻ tuổi như tôi sẽ học được gì từ cách tranh luận của các tiền bối? (Tất nhiên, vẫn có những người tranh luận và phê bình một cách hợp tình hợp lý, và tôi nghĩ mình nên học từ họ).
Thành thật mà nói, tôi không ủng hộ việc anh CVD đem các câu chuyện cá nhân ra để đả kích ngược lại như thế một chút nào. Tôi vẫn luôn nghĩ cách tốt nhất để đối chọi lại với những viên đá là không để cho ai có cơ hội ném đá mình bằng cách trở nên hoàn thiện. Nhưng xét cho cùng, trong một thế giới mà chuyện chuyên môn dường như được đặt xuống thấp, chuyện cá nhân được đặt lên cao, thì sao rồi cũng ra vậy mà thôi. Trong một đám đông mà nạn nhân cũng có lúc cũng là người tấn công, thì có bàn tay nào là không có trách nhiệm. Kể cả chính tôi đây.
Tôi nhớ có lần đi với BC đến gặp bác Ngô Phan Lưu, nghe bác kể về chuyện mùa lụt đến, cả nhà bác cuống quýt khiêng đồ đạc lên lầu trên. Rồi bác hân hoan kể chuyện cô học trò cũ sống bên Mỹ đã gửi về biếu bác 500USD để bác sửa chữa lại nhà cửa sau cơn lụt. Khi ấy, tôi tình cờ quay sang nhìn BC, khuôn mặt bạn hiện lên rõ sự thương cảm và bất lực.
Bây giờ, mỗi khi có một dịch giả nào đó bị tấn công dồn dập, tôi lại nhớ đến bác Ngô Phan Lưu khi đó. Như thể dịch giả ấy cũng phải đối chọi với một cơn lụt mà cách duy nhất là họ ôm được tất cả những gì có thể và trốn lên cao.
Và có thể, để trở thành một nhà văn, một dịch giả thực sự, có lẽ cũng nên làm như bác Ngô Phan Lưu, bỏ lại tất cả, trở về làm ruộng, chỉ biết đến công việc của mình, bỏ lại tất cả ra đằng sau.
Và khi không làm được thế, thì tốt nhất là nên bỏ hẳn thứ việc ấy. Tôi nghĩ mình đã quyết định chọn cách thứ hai.
